Tarlada Bir Osmanlı Köyü

688

15. yüzyılda bir Osmanlı köyü nasıldı? Bu sorunun cevabı için çıkmıştık yola. Karşımıza, Eskişehir’de, adı bugün unutulmuş, üzerindeki yüzlerce seramiği ile artık tarla olmuş bir Osmanlı köyü çıktı.

Höyükleşen bu Osmanlı yerleşmesi Eskişehir İnönü ilçesinde bulunan Aşağı Kuzfındık köyünün 3 kilometre batısındaki vadide yer alıyordu. Köy, Anadolu Üniversitesi Arkeoloji Bölümü’nün 2009 yılında gerçekleştirdiği Kanlıtaş Höyük ve Civarı Yüzey Araştırması’nda tespit edildi. Yarpınarları mevkiindeki yerleşme, ortasından Porsuk Çayı’nın kollarından Kocadere’nin geçtiği bir vadinin yamacında yer alıyor; Batı Anadolu’nun Kalkolitik dönemine ait önemli höyüklerinden biri olan Kanlıtaş Höyük de yine aynı vadide bulunuyor.

Eskişehir bölgesinde önceden yaptığım araştırmalar sırasında, Osmanlı kırsal yerleşimlerinin bazı örneklerde, höyüklerin çevresindeki düzlük alanlarda kurulduğunu gözlemledim. Yarpınarları mevkiinde bulunan bu yerleşme tipi de aynı tipolojiye uyuyor. Belirlenen parsellerde sistematik yüzey toplaması, seramik buluntularının yerleşmede nasıl bir yoğunluk taşıdığını ve yerleşimin ne kadarlık bir alana yayıldığını çok net göstermiştir.

Bugün yoğun tarım yapılan yerleşme üzerinde, püskürmüşçesine gün yüzüne çıkan el yapımı gündelik mutfak seramiklerinin, yine bölgede Osmanlı Devleti’nin bağımsızlık hutbesinin okunduğu Eskişehir Karacahisar Kalesi kazısında ortaya çıkan seramik buluntuları ile aynı özellikleri taşıması, bu kırsal Osmanlı yerleşmesinin de kale yerleşmesi ile çağdaş olduğunu gösteriyor. Kaba, el yapımı, astarsız, kırmızı hamurlu bu kaplar genelde ağızdan genişleyen tarak baskı bezemeli tutamaklara sahip yuvarlak gövdeli ya da yayvan dışa dönük ağızlı derin pişirme kapları şeklindedir. Bunların yanı sıra yeşil ve türkuvaz sırlı tek renkli ve Milet işi bazı parçalar da bulunmuştur. Bütün bu arkeolojik veriler üzerinden yerleşimi 13. yüzyıl sonu ve 16. yüzyıl başına kadar devam eden Osmanlı klasik dönemine tarihlendirebiliriz.

Günümüzde Aşağı Kuzfındık köyüne ait vadideki bu erken dönem yerleşmesinin ismi doğal olarak yerel bellekte bilinmiyor. Yerleşmenin, tahrir kayıtlarında geçen ama bugün neresi olduğu bilinmeyen Karacaali nahiyesi ile ilişkili olabileceği düşünülebilir. Karacaali köyünün belgelerden öğrendiğimiz kadarıyla hikâyesi de toponimik (yer adları bilimi) anlamında Kanlıtaş ya da Kanlıkavak ile ilişkilendirilebilecek bir anlatıdır. Karacaali köyü 1455 yılında yapılan tahrire göre serpiyade Umur Bey tarafından kurulan ve onun tasarrufunda olan bir yerleşimdi. Ama 11 yıl sonra yeniden yapılan bir tahrirde anlatıldığına göre, Umur Bey sefere katılmamış ve ağır suç sayılan bu durumdan dolayı öldürülmüştü. Umur Bey’in nasıl öldürüldüğü tam olarak bilinmese de, Karacaali köyünün bu şekilde bir anlatısının oluşu ve 16. yüzyıl sonrası belgelerde bu köyün isminin geçmemesi Kanlıtaş Höyük ve çevresinin Osmanlı döneminde Karacaali köyü olabileceğini düşündürüyor.

Kanlıtaş Höyük’ün çevresinde bulunan Osmanlı köyü, ülkemizde Osmanlı arkeolojisinin gelişimine katkı sağlayacak bir yerleşim. Özellikle seramiğe bağlı maddi kültürünün çok net bir şekilde Osmanlı klasik dönemine tarihlenmesi, hem erken dönem Osmanlı tarihi için hem de Osmanlı arkeolojik veritabanı için çok önemli bilgiler barındırıyor.

10.05.2012 Atlas