154 Koleksiyonerin Belgesi Kaçakçılık Yaptıkları Gerekçesiyle İptal Edildi

2624

Kültür ve Turizm Bakanlığı, yurtdışına kaçırılan tarihî eserleri getirmek için son yıllarda çaba gösteriyor, bu uğurda milyonlarca dolar harcıyor. Fakat yine de eser kaçakçılığının önüne geçilemedi. Bakanlık verilerine göre son üç yılda 154 koleksiyonerin belgesi ‘kaçakçılık’ yaptıkları gerekçesiyle iptal edildi.

Kültür ve Turizm Bakanlığı, yurtdışına kaçırılan eserleri geri alabilmek için son yıllarda milyonlarca dolar harcadı. Kaçakçılığın önlenememesinin en önemli nedenlerinden biri, ‘2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’ ve buna bağlı yönetmeliklerdeki eksiklikler. 2005 yılında yasada yapılan değişiklik ile eserlerin yurtiçinde kalmasını sağlayan koleksiyonerlerin eli kolu adeta bağlandı. Değişiklikle, eserler ‘taşınır’ ve ‘taşınmaz’ diye ikiye ayrıldı. Böylece yeri belli olmayan, hangi parçadan koptuğu anlaşılmayan eserler bile ‘taşınmaz’ statüsüne alındığı için koleksiyonerler tarafından alınamıyor. Koleksiyonerlerin alamadığı bu parçalar, kaçakçılar tarafından yurtdışına çıkarılıyor.

Eser kaçakçılığından Türkiye Koleksiyoner Derneği de muzdarip. Dernek Başkan Yardımcısı Turgut Tokuş, ‘2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’ ve buna bağlı yönetmeliklerin özel müze ve koleksiyoncuların çalışmasını zorlaştırdığını belirtiyor. Tokuş, “Özel müzeler ve koleksiyonerler teşvik edilseydi yurtdışına kaçırılan eserler yurtiçinde kalacak, müzelerin denetimindeki envanter defterine kaydedilerek korunacak ve belgelenecekti. Bu arada yurtdışına kaçırılan eserlerin geri getirilmesi için bir sürü uğraş, temas, masraf da yapılmamış olacaktı.” diyor.

154-koleksiyonerin-belgesi-kacakcilik-yaptiklari-gerekcesiyle-iptal-edildi-1

Yasal zorluklardan dolayı birçok koleksiyonerin eser almayı durdurduğunu ya da koleksiyonculuktan vazgeçtiğini kaydeden Tokuş, “1973 yılında yayınlanan 1710 sayılı ‘Eski Eserler Kanunu’nda ‘Taşınır ve taşınmaz her çeşit eski eserden koleksiyon meydana getirilebilir’ ve ‘Özel kişiler yönetmeliğine göre her türlü eşyadan müteşekkil koleksiyonlar meydana getirebilirler’ hükmü bulunuyordu. Buna rağmen 2863 sayılı kanunda müzelerin denetimindeki koleksiyonerler tarafından alınıp korunabilecek eserler ‘taşınır’ ve ‘taşınmaz’ diye iki gruba ayrıldı. Nereye ait olduğu bilinmeyen, bugüne kadar yeri birçok defa değişmiş ve yerlerinden taşınmış olan birçok eser özel müze ve koleksiyoncular tarafından 2005 yılından beri alınamıyor.” şeklinde konuşuyor.

Ayrıca devlet müzelerinin de eserleri sadece bağış yoluyla aldığını hatırlatan Tokuş, bu nedenle eserlerin müzeye getirilmediğini, değerli olanların yurtdışına kaçırıldığını, daha az değerli olanlarınsa yerinde tahrip edildiğini vurguluyor. Kaçırılan veya tahrip edilen eserler arasında üstü yazılı veya kabartmalı mezar stelleri ile yazılı taşlar da bulunduğunu anlatan Tokuş, 2005 yılındaki yasal değişiklikten önce alınıp tescil edilmiş, yasadan sonra ‘taşınmaz’ olarak nitelenen eserlerle müze kurmanın da zorlaştırıldığını belirtiyor.

Yasal zorlaştırmalar nedeniyle özel müzecilikte Türkiye’nin geri kaldığını söyleyen Turgut Tokuş, Ege’de küçük bir Yunan adasında 3 müze olmasına karşın, Türkiye’de toplam 206 özel müze bulunduğunu belirtiyor. Tokuş, bunlardan çok azının arkeoloji müzesi olduğuna dikkat çekiyor. Tokuş şöyle devam ediyor: “Eserlerin koleksiyonerler tarafından alınıp, satılmasına ve korunmasına imkan verilmeli. Gönüllü bir uğraş olan koleksiyonerlik kolaylaştırılmalı ve özel müzeler teşvik edilmeli.”

154 koleksiyonerin belgesi iptal edildi
Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerine göre, son üç yılda 154 kişinin koleksiyonerlik belgesi iptal edildi. Bu sayı, 2012’de 52, 2013’te 46 ve 2014 yılında ise 56. İptal gerekçeleri arasında, kaçakçılığın yanı sıra, satın alınan veya bulunan eserin zamanında müzeye bildirilmemesi, denetim sırasında envanterdeki eserin yerinde olmaması da bulunuyor. Türkiye’de şu an 1567 belgeli koleksiyoner mevcut. Son üç yılda 194 kişiye de yeni koleksiyonerlik belgesi verilmiş.

Ofisi müze gibi
Turgut Tokuş, Türkiye Koleksiyonerler Derneği Başkan Yardımcılığı’nın yanı sıra Anadolu Kültür Akademisi (AKA) Başkanlığı da yapan   tarihi eser koleksiyoneri. Türkiye onu 2003’te dönemin Kültür Bakanı Erkan Mumcu’nun katıldığı törende, elindeki Aphrodisias’ın ‘Tiberius Portiği’ne ait friz bloğunu Aydın’daki Aphrodisias Müzesi’ne bağışlamasıyla tanıdı. (Bakanlık, Friz bloğunun birini 2006’da New York Fortuna Fine Arts Gallery’den yaklaşık 1 milyon TL’ye satın alarak Türkiye’ye getirebilmişti.) Elli yıldır eser alan Tokuş’un koleksiyonu özel bir müze kuracak sayıya ulaşmış. Koleksiyonunda 800’ü aşkın eser bulunuyor. Çankaya’daki ofisi mini bir müze gibi.  Eserleri, müze kurmak için AKA’ya devretmek isteyen Tokuş, yasadan kaynaklı ‘taşınır-taşınmaz’ ayrımı nedeniyle bunu yapamadığını söylüyor.

23.03.2015 Zaman Fotoğraf: Arşiv